Fundacja im. Róży Luksemburg

O międzynarodowej współpracy artystów rewolucyjnej awangardy mówiono w czasie  debaty „Między Kominternem a Sztukinternem”, zorganizowanej 9 lutego w warszawskim Muzeum Sztuki Nowoczesnej, przy współpracy Ministerstwa Kultury i Dziedzictwa Narodowego oraz Fundacji im. Róży Luksemburg.

W czasie spotkania zaprezentowano film artystki Anny Baumgart „Zdobywcy słońca” oraz książkę historyka awangardy Andrzeja Turowskiego „Parowóz dziejów”. Film (obraz) i

Książka (słowo)  tworzyły wspólną instalację osnutą wokół historii pociągu agitacyjnego, który miał wyruszyć z  Rosji Radzieckiej do ogarniętych rewolucyjnym wrzeniem Niemiec. Ten pociąg – zgodnie z wizją Turowskiego i Baumgart – był projektem Kazimierza Malewicza, rzecznika powołania międzynarodówki sztuki, założyciela grupy Unowis (Krzewicieli Nowej Sztuki) w Witebsku, w którym w 1920 r. znajdował się „czerwony biegun” sztuki. Tu wystawiono wyreżyserowaną przez Malewicza w duchu suprematyzmu operę Aleksieja Kryczonycha „Zwycięstwo nad słońcem”, do której nawiązuje tytuł filmu Baumgart.

Pociąg agitacyjny wypełniony dziełami awangardowej sztuki i materiałami propagandowymi Kominternu miał dotrzeć przez Polskę do Berlina. Ta trasa jest symbolem, wskazuje na kontakty, łączność artystów, którzy opowiedzieli się za sztuką progresywną, służącą rewolucyjnej przebudowie świata. Do witebskiego Unowisu należał Władysław Strzemiński – twórca pierwszego w Polsce muzeum sztuki nowoczesnej.  W Niemczech – pod wpływem rewolucyjnych wydarzeń 1918 r. – powstała awangardowa grupa Novembergruppe. Jej genezę i działalność przedstawiła w referacie  „Rewolucyjny duch, nowe sojusze i powstanie międzynarodowej awangardy w Berlinie” prof. Isabel Wünsche, historyk sztuki na Jacobs University w Bremie. Z kolei ścisłe związki łączące polskich i niemieckich artystów progresywnych ilustrował referat dr Lidii Głuchowskiej kierującej Zakładem Teorii Sztuki na Uniwersytecie Zielonogórskim.

Debata w warszawskim Muzeum Sztuki Nowoczesnej, odtwarzając trasę realno-fantastycznego pociągu agitacyjnego, a zarazem kontaktów artystów progresywnych od rewolucji w Rosji do początku lat 30., stała się równocześnie jeszcze jednym narracyjnym elementem nowego „pociągu agitacyjnego” tworzonego przez Baumgart i Turowskiego.

Ten projekt odnosi się nie tylko do historii, co ilustrują pokazani na filmie Baumgart współcześnie szturmujący słońce  uczestnicy protestu „Okupuj Wall Street”.  Do nich mogłaby być adresowana ulotka Unowis z listopada 1920 r.: „Noście czarny kwadrat na znak światowej ekonomii!”.

KP